تورکمن صحرا مدیا
www.turkmensahramedia.com
info@turkmensahramedia.com
|

گیریپ- چئقانلارئنگ سانی : 328

ستار سوقي بيلن گپله شيک
23 ارديبهشت 1388

«يدي گنجينگ بيري»

تورکمن قوشغی سینیگ پارلئق یلدیزی، «تورکمن دیلینگ سایراق دیلی»، تورکمن نگ آغیز بیرلیک آوازنی یانغلادن و اونوینگ مللی دویغی سنی اوییاندیران بییک شاهیر ماغتئم قلی پئراغی حاقدا، تورکمن صحرا مدیا صحیفه سی، ستار سوقی «ساوچی»، تورکمن صحرانگ آد قازانان شاهیری بیلن آشاق ـ داکی گپله شیکی گچردی.  


سوُراغ : هايسي دليل لر بيلن ماغتئم غولي پئراغي  ني توٌركمن ديل و ادبييات آتاسي دييپ تاناليار؟


جوغاپ :


 1- حالقئنگ سؤزوٌنينگ ايچينه گيريپ دير.


2- سؤزلري فولكلوره گچيپ دير.


3- سؤزلري آيدئم بوُلوپ يوٌرگلره سئنگئپ دير.


4- اوُيغور ديلي ني آراسسالاپ شو گوٌنكي ديلده غوُشغي لاري ني آيدئپ دير .


5- حالقئنگ حالايان آدامسي ، ماصلاحات داري ، گنگش لي عالئمي و ايلينگ ايه رِن شاهئري بوُلوپ دير .



س. موٌمكين بوُلدوغئچا آيدئنگ ماغتئم غولي اوغوزي يا-دا اوُيغوري ديلي نأهيللي شيوه لرده اوللانئپ ديرو نيره لرده گؤرمك بوُليار ؟ 


ج. توٌرك لرينگ بير بؤله گي ايكي نجي هجري سنه لرده توٌركوٌستاندا ياشاپ ديرلار و اؤزلرينه گؤرأ ديل لري و خاط لاري بؤلوپ دير امما يازو ـپوُزو لارئني اوُيغور ديلده يازيان اكن لر. ايندي ماغتئم غولي اؤز دؤوروٌندن اؤنگ دوٌرلي تيره لرده گپ لنيأن سؤزلري بيليأن دير و غاتي يه تيك دير يؤنه اوُلارا حؤكمان اوُيغور ديلي دييپ بوُلمايار ، سبأبي اوُل سؤزلر حالقئنگ ايچيندن دؤره مگي هم موٌمكين ديل يا سؤز اوٌيتگه شيگي شو گوٌن هم بار يؤنه اوُلارئنگ باري بير بيته  وي ديلدن دؤرأپ دير ديمك بوُلار. اوُنگا هم اوُيغور ديلي ميثال اوٌچين :


‌تؤرت  :   دؤرت


گؤرگه نيم يوُق : گؤره نيم يوُق


بوتورور:‌بودورسؤر يا بو بولور


برگه نيم يوُق : بره نيم يوُق و ينه كؤپ ـ كؤپ سؤزلر.


ماغتئم غولي شولار يالي سؤزلري شوگوٌنكي ديله غويوپ برن شاهئر .ميثال فردوسي پارس ديلي حاقئندا شيله روُلي اوُيناپ دير . 


س:‌سيزينگ ناظارئنگئزا گؤرأ ماغتئم غولي پئراغي هايسي ادبي بؤليم لرده جايي بار (مكاتب ادبي ).



ج. منينگ پيكريم بوُيونچا عئلئم الدن ،يا عئلمي الله دان بوُلان شاهئر و حالقئنگ ايه رن و اوٌندان عالئمي و گنگش داري اوُل شاهئر هم ايل باشي بوُلوپ دير .



س:‌ادبييات اوٌستوٌنده و پيكير تايئندان توٌرك ديل لري نينگ اوٌستوٌنده ماغتئم غولي نينگ اوُرني  و ادن تأثيرني نأهيللي دوٌشوٌنيأرسئنگئز ؟ 


ج: توٌرك ديه ميزده ايكي پيكير ذهينيمه گيريأر. بيري توٌرك و بيري توٌركمن . شو ايكي سؤزي جودا ياشادئپ بيلمه يأرين ، سبأبي بير بيته وي ليك دؤووٌر بوُلوپ دير و ادبييات مشترك و ادبي اوُرتاق چئلئق بوُلوپ دير . ميثال غاراجا اوُغلان بيزده –ده بار توٌرك لرده هم  بار. گؤراوُغلي هم بيزده بار هم توٌركلرده . دأده غورغوت هم يبزده بار هم توٌرك لرده و ينه ـ ينه كؤپ سانلي فوُلكلور لار-دا آلان و برن سؤزلريميز بارو امما اؤكوٌنسه كده بيز آز ايشله يأريس . بيز ماغتئم غولي ني دوٌنيأ تانادئپ بيلمه يأريس و غوُيان تأثيريني انتك گؤركزيپ بيلمه يأريس . بيز ماغتئم غولي دان مولانا و حافظ دؤره تملي و اوُنونگ دوٌرلي شيوه لردأكي يازان بيت لريني دوٌشوٌنيپ شرح يازمالي و توٌرك عالئم لاري بيرلن بيله اوُتورئپ غوُشغي لارئني ترجيمه ادملي . اوُندان سوُنگ  اوُل تأثيري گؤرسه بوُر . 


س: ماغتئم غولي ني غئسغا سؤزده نأهيللي واصف اديپ بيله رسينگيز ؟ 


ج: برتلس ديدي :


ماغتئم غولي جام جهان نما يا جام جمشيد  


بردي ناظار حداي ناظار ديدي:


شاهئردا الله نگ عئلمي بار


سيد محمد حاتمي ديدي :


(ف.ماغتئم غولي به بشريت تعلق دارد) يعني ماغتئم غولي آادام لارئنگ شاهئري .


امما من نأمه ديجه گيمي بيلمه يأرين ، سبأبي اوُل گؤورأ سئغمايان بير آلطئن بؤله گي ، اوُل دماوند داغ يا-دا حافظ ، مولانا، سعدي ،فردوسي ، خيام ، عطار، ماغتئم غولي يدي گنچ بوُلسا ، يدي گنجينگ بيري ديه سيم گليأر. ايرانئنگ آينا يالي يالدئراووئق آسمانئندا ياشايار.  


س:‌ ماغتئم غولي ايكي يارئم عاصئردان غووراق توٌركمن ادبيياتي نينگ اوٌستوٌنده چونگ پايحاسي وبييك اوُرني بار، اوُنگا شك يوُق ، امما سوُراغ شيله :‌شو ايكي عاصئرئنگ گچميشينده نأ اوٌچين هيچ كيم ماغتئم غولي يالي جاي آچئپ بيلمأندير؟


ج:‌سؤزي سوٌيجي ليگي ، سؤزلري ، غوُشغولاري سوو يالي حاقيئنگ ايچينه گيريپ دير ، حالقئنگ ديلينده  آيدئما اؤوروٌلئپ  دير  اينگ اولي جاي آچان يري آيدئما اؤوروٌليپ دير و آتا لار سؤزي و شفاهي ادبيياتئنا گچيپ فوُلكلور دوٌنيأسينه گچيپ دير .  



قاتناشیب بئرن ماغلوماتلارینگز اوچین ساق بولینگ. سیزه گله جکدا جان ساقلیق و ایشلرینگزده اولی اوستون لیک لرآرزو ادیارس.


 


بييك ليك 


ياغشي آ دام  ياغشي  گوٌنلر  ياتلانار


أرلر   اؤلوپ  ينه  أر لر  گلينچا.


خاطئراسي  باقي بييك    ساقلانار


دؤوير  گچيپ  ،دوٌنيأ  آخئر  بوُلئنچا.


 


خا لقئنگ  يوٌره گينه  قين  بوُلار  گچمك،


خالق  آنگسات  يوٌره گينه  گچير مز.


گچندن  سوُنگ  اؤز  قاهئرئمان  اوُغلوني


آنگسات ـ آنگسات  يوٌره گيندن چئقارماز.


 


سيلاپ گليأر عزيز  خالقئم  المئدام،


عاداتئندا   اؤلوٌسيني  ، اولئني.


«  بو گوٌن يوٌرگلره چئقامدا سيله،


يوٌره گلرده گؤرديم  ماغتوم غولئني»


 


سبأبي  نأمه كا   بِيله   عزيز ليك


توٌركمن  سني  تارئخئندان  تانيدي.


غوپبا  يالي  غوبا  داغلانگ  ايچيندن


يوٌره گلري  سانگا  غارشي  يؤريدي.


 


سبابي   سن  ائزارلاپ سينگ باغتئميز


غابانئپ سئنگ  انه ديلميز،  دابئميز


« تكه، يوُموت ،  يازئر،  گؤكلنگ،  آل ايلي »


دؤولت غوراپ  گؤركزيپ سينگ يوُلوميز.


 


دايان  شاهئر  ثبوت  بوُلدي  آيدانئنگ،


بوگوٌن سنينگ  حاق دؤولتينگ  غورولدي.


آل  هووادا  اؤوشگوٌن  آتئپ  بايداغئنگ


بو جاهانئنگ  بار  يرينده  گؤروٌندي.


 


دوٌنيأ  توٌركمن لرنينگ  باري  باغتئنا


ياشاسئن دييپ  دؤولِتينگه  غوُوا نيار.


بييك  شاهئر  ماغتوم غولئنگ  غاشئندا


باقي بييك  غالجاغئنا  ائنانيار.


 


ساوچي  منم بييك   ايران  يوردوم،


انم  آتام  شوُندا  ياتئر  گِره گيم.


بيري  بوُلسا  منينگ  غارا  گؤزلريم،


اوُل  بيريسي  باقي  اوريان  يوٌره گيم.

غارایئش لر
سیزینگ غارایئشئنگئز یوقاردا یازئلان یازغی حاقدا
آد و سارغئت یازماق گرکلیدیر
(سیزینگ غارایئشئنگئز غیسغا زامان آلئناندان سونگ چاپ ادیلر)
(سؤوونچ و گؤوون سئندئرئجی یازغئلار چاپ ادیلمه یأر)
* غارایئشئنگئز :
300 سؤزدان کؤپ بولماسین
* آدینگیز :

سایتئنگ آدئنی آیدئپ ، اونونگ یازغی لارئندان قوللانئپ بولار.
گچن صاحیپا اؤورولیش